Bạn đang đạp xe về nhà sau giờ làm hay đang dạo phố buổi tối thì đột nhiên một sĩ quan cảnh sát Nhật bước ra vẫy tay yêu cầu dừng lại. Ban đầu là những câu hỏi xã giao như “Bạn đi đâu đấy?”, “Bạn sống ở khu vực này à?”, rồi tiếp theo là đề nghị khiến nhiều người bối rối: “Chúng tôi có thể kiểm tra túi xách của bạn không?”.
Ngay cả những người nói tiếng Nhật thạo cũng dễ rơi vào trạng thái căng thẳng, lắp bắp và không rõ mình có bắt buộc phải tuân theo hay có quyền từ chối.
Thực tế, tại Nhật Bản, bị cảnh sát dừng xe không đồng nghĩa với việc bạn đã phạm tội. Tuy nhiên, việc hiểu rõ quyền hạn của cảnh sát, ranh giới pháp lý giữa hành vi “bắt buộc” và “tự nguyện”, cũng như cách xử lý rào cản ngôn ngữ là chìa khóa giúp chính mình bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Khái niệm Shokumu Shitsumon và ranh giới pháp lý
Cảnh sát Nhật Bản (với lực lượng khoảng 300.000 người) thường xuyên thực hiện Shokumu Shitsumon (職務質問 kiểm tra hành chính) như một hoạt động phòng chống tội phạm định kỳ. Theo Đạo luật Thi hành Nhiệm vụ Cảnh sát, sĩ quan có quyền dừng một người lại để thẩm vấn khi dựa trên hành vi và hoàn cảnh thực tế có “căn cứ hợp lý” nghi ngờ người đó đã, đang hoặc sắp thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, hoặc nắm giữ thông tin về một vụ án.
Hành vi đáng ngờ phụ thuộc vào hoàn cảnh (như xảy ra vụ trộm xe đạp gần đó, tiếng ồn đêm khuya, hoặc nhận dạng trùng khớp với nghi phạm). Cảnh sát không cần bằng chứng tội phạm để bắt đầu hỏi, nhưng sự nghi ngờ phải dựa trên lý do cụ thể. Những mô tả mơ hồ như “vì là người nước ngoài” hoàn toàn không cấu thành căn cứ pháp lý hợp lệ cho việc chặn lại thẩm vấn.
Vì vậy, trong trường hợp này, nguyên tắc ứng xử cơ bản cho bạn đó là giữ bình tĩnh, giao tiếp lịch sự, hợp tác với các yêu cầu bắt buộc theo luật định và nêu rõ lập trường một cách ôn hòa nếu cảm thấy yêu cầu của cảnh sát vượt quá ranh giới tự nguyện.
Quyền hạn của cảnh sát Nhật
Cảnh sát có quyền yêu cầu một người dân xuất trình giấy tờ tùy thân, bao gồm:
- Thẻ cư trú (Zairyu Card 在留カード): Người nước ngoài cư trú tại Nhật Bản bắt buộc phải luôn mang theo bản gốc Thẻ cư trú và có nghĩa vụ xuất trình khi cán bộ có thẩm quyền yêu cầu trong lúc thi hành công vụ. Việc từ chối xuất trình Thẻ cư trú hợp pháp là hành vi vi phạm pháp luật.
- Hộ chiếu (Passport): Khách du lịch ngắn hạn phải mang theo Hộ chiếu gốc.
- Ngoại lệ: Người dưới 16 tuổi hoặc người có Thẻ thường trú đặc biệt tuân theo quy định riêng. Ảnh chụp hoặc bản sao photo không có giá trị pháp lý thay thế bản gốc.
- Quyền của bạn: Bạn có quyền yêu cầu viên cảnh sát xuất trình Thẻ cảnh sát (Keisatsu Techo) để xác minh tư cách công vụ trước khi đưa giấy tờ của mình.
Về yêu cầu về đồn cảnh sát (Koban) thẩm vấn. Theo luật, cảnh sát có thể mời bạn về đồn hoặc trạm cảnh sát gần nhất nếu việc thẩm vấn tại chỗ gây cản trở giao thông hoặc bất lợi cho bạn. Tuy nhiên, việc đi cùng này về bản chất là tự nguyện (任意). Cảnh sát không có quyền tự ý dùng lực lượng cưỡng chế hay giữ bạn lại nếu chưa có lệnh bắt giữ chính thức (Taiho 逮捕).
Về việc kiểm tra đồ đạc và túi xách (Shojihin Kensa 所持品検査). Cảnh sát yêu cầu mở túi xách, cốp xe đạp để kiểm tra chỉ được thực hiện khi có sự đồng ý của bạn.Tuy nhiên, trong một số trường hợp khẩn cấp hoặc có nghi vấn nghiêm trọng, tòa án Nhật Bản cho phép cảnh sát thực hiện các thao tác kiểm tra vật lý hạn chế (như sờ nắn bên ngoài túi). Việc khám xét cưỡng chế toàn bộ đồ đạc bắt buộc phải có lệnh khám xét của Tòa án (Soosaku Keikasho), trừ trường hợp khám xét đi kèm lệnh bắt giữ khẩn cấp.
Rào cản tiếng Nhật và nguy cơ từ việc ký kết văn bản
Đừng bao giờ gật đầu hay nói “Sou desu ne” xã giao. Trong trạng thái lo âu, nhiều người nước ngoài có thói quen gật đầu hoặc nói “Sou desu ne” để cuộc hội thoại diễn ra êm đẹp. Tuy nhiên, trong nghiệp vụ điều tra, lời gật đầu hay câu nói xã giao này có thể bị ghi nhận là lời thú nhận hoặc đồng ý với lời buộc tội của cảnh sát.
Quy tắc làm việc với Bản tường trình (Kyojutsu Chosho 供述調書):
- Nếu vụ việc chuyển sang giai đoạn điều tra, các bản tường trình do cảnh sát lập sẽ trở thành bằng chứng pháp lý quan trọng tại Tòa án.
- Tuyệt đối KHÔNG ký tên, KHÔNG điểm chỉ vân tay hoặc đóng dấu vào bất kỳ văn bản tiếng Nhật nào mà bạn chưa hiểu rõ 100% nội dung hoặc cảm thấy thông tin bị ghi chép sai lệch.
- Bạn có quyền yêu cầu cung cấp phiên dịch viên (Tsuyaku) và từ chối ký cho đến khi nội dung được dịch chính xác.
Khi bị bắt giữ và quy trình “23 ngày giam giữ”
Nếu tình huống chuyển sang việc Bắt giữ chính thức (Taiho), các mốc thời gian pháp lý sẽ diễn ra như sau:
- 48 giờ đầu tiên: Cảnh sát tạm giữ và lấy lời khai, sau đó phải chuyển giao hồ sơ cho Viện Kiểm sát (Kensatsusho).
- 24 giờ tiếp theo (tổng 72 giờ): Viện Kiểm sát quyết định trả tự do hoặc yêu cầu Thẩm phán ra lệnh Tạm giam (Kogure).
- 10 đến 20 ngày tạm giam: Thẩm phán có thể phê chuẩn lệnh tạm giam ban đầu 10 ngày, và gia hạn thêm tối đa 10 ngày nữa để phục vụ điều tra trước khi ra quyết định khởi tố. Tổng thời gian giam giữ trước khởi tố có thể kéo dài tối đa 23 ngày.
- Quyền gọi Luật sư trực ban (Toban Bengoshi 当番弁護士): Ngay khi bị bắt, bạn có quyền yêu cầu gặp Luật sư trực ban. Lần gặp mặt đầu tiên của Luật sư trực ban là hoàn toàn MIỄN PHÍ. Đồng thời, bạn có quyền yêu cầu cảnh sát thông báo ngay cho Đại sứ quán hoặc Lãnh sự quán Việt Nam tại Nhật Bản để nhận sự hỗ trợ bảo hộ công dân.
Cẩm nang tiếng Nhật khi làm việc với cảnh sát
Dưới đây là các câu thoại mẫu giúp bạn chủ động giao tiếp và bảo vệ quyền lợi của mình:
| Trường hợp | Tiếng Nhật | Phiên âm (Romaji) | Dịch nghĩa |
| Khi mới bị dừng lại | すみません、日本語があまり話せません。ゆっくり話してください。 | Sumimasen, nihongo ga amari hanasemasen. Yukkuri hanashite kudasai. | Xin lỗi, tiếng Nhật của tôi không giỏi. Xin hãy nói chậm lại. |
| Hỏi lý do dừng xe | なぜ私を止めたのですか？ | Naze watashi o tometa no desu ka? | Tại sao anh lại chặn tôi lại? |
| Xác minh thẻ cảnh sát | 警察手帳を見せていただけますか？ | Keisatsu techo o misete itadakemasu ka? | Anh có thể cho tôi xem Thẻ cảnh sát được không? |
| Xuất trình Thẻ cư trú | これが私の在留カードです。 | Kore ga watashi no zairyu kado desu. | Đây là Thẻ cư trú của tôi. |
| Hỏi về tính tự nguyện kiểm tra túi | この所持品検査は任意ですか？ | | Kono shojihin kensa wa nin’i desu ka? | Việc kiểm tra đồ đạc này là tự nguyện phải không? |
| Từ chối kiểm tra túi | 所持品検査には同意しません。 | Shojihin kensa ni wa doi shimasen. | Tôi không đồng ý cho kiểm tra đồ đạc. |
| Hỏi về việc về đồn (Koban) | 同行は任意ですか？私は逮捕されていますか？ | Doko wa nin’i desu ka? Watashi wa taiho sarete imasu ka? | Việc đi theo về đồn là tự nguyện hay tôi đang bị bắt giữ? |
| Từ chối về đồn / Xin rời đi | 同行は希望しません。帰ってもいいですか？ | Doko wa kibo shimasen. Kaette mo ii desu ka? | Tôi không muốn đi theo. Tôi có thể về được chưa? |
| Yêu cầu phiên dịch | 質問の意味がわかりません。通訳をお願いします。 | Shitsumon no imi ga wakarimasen. Tsuyaku o onegaishimasu. | Tôi không hiểu câu hỏi. Xin hãy cung cấp phiên dịch. |
| Từ chối ký văn bản | 内容が理解できないので、署名できません。 | Naiyo ga rikai dekinai node, shomei dekimasen. | Tôi không hiểu nội dung nên không thể ký tên. |
| Yêu cầu Luật sư | 当番弁護士を呼んでください。 | Toban bengoshi o yonde kudasai. | Xin hãy gọi Luật sư trực ban cho tôi. |
| Yêu cầu báo Lãnh sự | ベトナム大使館に連絡してください。 | Vietnam taishikan ni renraku shite kudasai. | Xin hãy liên hệ với Đại sứ quán Việt Nam. |
Cách bảo vệ bản thân và xử lý khi bị đối xử bất công
Tuyệt đối không có hành vi giằng co, xô đẩy hay bỏ chạy khi bị cảnh sát chặn lại. Hành vi chống đối thể chất có thể bị quy vào tội “Cản trở người thi hành công vụ” (Koumu Shikkou Bougai Zai), khiến tình hình trở nên cực kỳ bất lợi.
Nếu cảm thấy bị cảnh sát đối xử bất công hoặc ép buộc sai quy định, ngay sau khi rời đi, hãy ghi lại toàn bộ chi tiết: Thời gian, địa điểm, tên sĩ quan (hoặc số hiệu trên Thẻ cảnh sát), tên đồn cảnh sát, nội dung cuộc đối thoại, và thông tin người chứng kiến (nếu có).
Bạn có quyền gửi đơn khiếu nại bằng văn bản đến Ủy ban An ninh Công cộng Tỉnh (Koan Iinkai 公安委員会) theo Điều 79 Luật Cảnh sát Nhật Bản, hoặc liên hệ các Hội Luật sư địa phương (Bengoshikai) và các tổ chức hỗ trợ pháp lý cho người nước ngoài (như Houterasu 法テラス) để nhận sự trợ giúp bảo vệ quyền lợi.
Đọc thêm:
