Nếu bạn đang sinh sống, học tập hay làm việc tại Nhật Bản, chắc hẳn không ít lần bạn bắt gặp những nét chữ mềm mại nhưng đầy uy lực trên các bức bình phong, cổng đền chùa hay trong buổi khai bút đầu năm (Kakizome). Đây chính là nghệ thuật thư pháp Nhật Bản.
Hôm 4/11 vừa qua, cơ quan đánh giá của UNESCO đã chính thức đề xuất bổ sung Thư pháp Nhật Bản (Shodo) vào danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể. Quyết định phê duyệt chính thức dự kiến sẽ được đưa ra vào tháng 12 tới đây tại cuộc họp của Ủy ban Liên chính phủ UNESCO tổ chức ở Hạ Môn, Trung Quốc.
Nếu được thông qua, đây sẽ là di sản thứ 24 của Nhật Bản được UNESCO vinh danh, đồng thời là cột mốc tiếp theo sau khi nghề sản xuất rượu sake truyền thống của nước này được ghi danh vào năm 2024.
Theo truyền thông trong nước, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae khẳng định Chính phủ sẽ nỗ lực hết sức để đảm bảo việc ghi danh chính thức. Theo bà Takaichi, thư pháp là loại hình nghệ thuật được truyền qua nhiều thế hệ, giúp người Nhật thể hiện suy nghĩ, cảm xúc qua từng nét chữ và góp phần giúp thế giới hiểu sâu sắc hơn về văn hóa Nhật Bản.
Theo định nghĩa của Cơ quan Văn hóa Nhật Bản, thư pháp là việc thực hành viết chữ bằng tay sử dụng các kỹ thuật và dụng cụ truyền thống gồm: bút lông, mực, nghiên mực và giấy. Nghệ thuật này bao gồm việc viết chữ Hán tự (Kanji), chữ mềm/cứng (Kana), sự kết hợp của cả hai và cả nghệ thuật khắc dấu (Tenkoku).
Dù có nguồn gốc du nhập từ Trung Quốc vào thời Nara (710–794), thư pháp đã bén rễ và phát triển thành bản sắc văn hóa rất riêng của người Nhật qua từng thời kỳ. Vào thời Heian (794–1185), các văn bản thiêng liêng viết bằng thư pháp được trân trọng trong các nghi lễ tại chùa chiền, đền thờ. Đến thời Muromachi (1336–1573), thư pháp trở thành phương tiện để truyền đạt giáo lý Thiền tông. Trong thời Azuchi-Momoyama (1568–1600), nghệ thuật viết chữ gắn bó mật thiết với Trà đạo. Tới thời Edo (1603–1868), tục lệ viết thư pháp đầu năm mới (Kakizome) ra đời và vẫn được duy trì rộng rãi tại các trường học, cộng đồng trên khắp nước Nhật cho đến tận bây giờ.
Thư pháp Nhật Bản hiện đại vẫn tiếp tục hiện diện ngay trong sinh hoạt hàng ngày của người dân, từ việc viết thư tay, ký sổ lưu niệm tại các sự kiện trang trọng cho đến những tấm thiệp chúc mừng năm mới.
Thực tế, để có được đề xuất từ UNESCO vào năm 2026, Nhật Bản đã trải qua chiến dịch vận động bền bỉ kéo dài hơn 10 năm. Từ năm 2013–2014, nhóm nghị sĩ chuyên trách thúc đẩy thư pháp do ông Seki Yoshihiro, một chính trị gia thuộc Đảng Dân chủ Tự do (LDP) làm tổng thư ký cùng ba nhà thư pháp hàng đầu đã khởi xướng và đệ trình đơn kiến nghị lên chính phủ. Năm 2015, Hội đồng Xúc tiến Thư pháp Nhật Bản chính thức được thành lập. Năm 2021, Thư pháp được công nhận là Tài sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia của Nhật Bản. Đến năm 2024, Chính phủ Nhật Bản chính thức đệ trình hồ sơ lên UNESCO.
Quan chức thuộc Cơ quan Văn hóa Nhật Bản nhấn mạnh rằng chiến dịch này không nhằm tuyên bố quyền sở hữu độc quyền đối với nghệ thuật viết chữ, mà là tìm kiếm sự công nhận cho “cách mà truyền thống thư pháp đã bén rễ, phát triển và được bảo tồn tại Nhật Bản”.
Sự ghi danh của UNESCO kỳ vọng sẽ giúp giải quyết bài toán số lượng người thực hành thư pháp đang già đi, đồng thời lan tỏa vẻ đẹp của bộ môn nghệ thuật này đến nhiều thế hệ trẻ và bạn bè quốc tế.
