Những năm gần đây, mặc dù tổng số phạm nhân nhập trại tại Nhật Bản đã giảm xuống chỉ còn chưa bằng một nửa so với mức đỉnh điểm năm 2006, nhưng các cơ sở giam giữ trên khắp đất nước lại đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng hoàn toàn mới: sự già hóa nhanh chóng của các tù nhân.
Tình trạng thiếu hụt nhân lực trầm trọng cộng hưởng với sự gia tăng của các phạm nhân cao tuổi mắc chứng mất trí nhớ và các bệnh mãn tính đang đặt hệ thống quản lý phạm nhân vào thế quá tải. Từ việc thay tã, chuẩn bị thực đơn xay nhuyễn đến nhiệm vụ tìm kiếm cơ sở dưỡng lão tiếp nhận họ sau khi mãn hạn tù. Các nhà tù Nhật Bản hiện nay đang phản ánh chính xác bức tranh thu nhỏ của một xã hội siêu già. Nhà tù Kofu thuộc tỉnh Yamanashi, một cơ sở giam giữ có sức chứa 612 tù nhân, là ví dụ điển hình.
Trong hệ thống phân loại của nhà tù, các phạm nhân được chia vào các đơn vị gọi là “xưởng”, vừa để quản lý vừa để thực hiện các chương trình lao động cải tạo. Xưởng số 4 là nơi tập trung khoảng 70 phạm nhân cao tuổi và khuyết tật, nhưng chỉ do đúng hai nhân viên quản chế chịu trách nhiệm điều hành. Công việc lao động cải tạo tại đây được đơn giản hóa tối đa: phạm nhân chỉ thực hiện các thao tác nhẹ nhàng như nắn thẳng các nắp nhựa bảo vệ trái cây hoặc đánh bóng các khối gỗ xếp hình. Sàn nhà của xưởng được lót bằng vật liệu mút mềm chuyên dụng nhằm giảm thiểu rủi ro chấn thương nghiêm trọng khi tù nhân già yếu bị ngã.
Điểm đặc trưng dễ nhận thấy nhất tại Xưởng số 4 là những chồng tã giấy dùng một lần được dự trữ với số lượng lớn. Nhà tù phải cắt cử 8 tù nhân trẻ hơn làm công việc trợ lý để hỗ trợ cán bộ thay tã và chăm sóc sinh hoạt cá nhân cho các tù nhân già. Một nhân viên quản chế chia sẻ: “Đã từng có trường hợp phạm nhân mắc chứng mất trí nhớ đại tiện ngay trong bể tắm chung, buộc chúng tôi phải hủy bỏ toàn bộ lịch tắm rửa trong ngày của các tù nhân khác”.
Trong một cuộc phỏng vấn tại nhà tù Kofu, một phạm nhân nam ngoài 70 tuổi bị kết án tù do vi phạm Luật Quản lý Chất thải và Vệ sinh Công cộng đã liên tục quả quyết: “Tôi vô tội. Tòa án cũng biết điều đó. Họ đột ngột đưa tôi đến đây”. Mặc dù ông chưa từng nộp đơn xin xét xử lại, cán bộ quản chế nghi ngờ ông đã mắc chứng mất trí nhớ nghiêm trọng và hoàn toàn không còn ký ức về phiên tòa xét xử chính mình. Các nhân viên nhấn mạnh, khi người mắc chứng mất trí nhớ bị cô lập, trạng thái tâm thần của họ sẽ tệ đi rất nhanh, đòi hỏi công sức chăm sóc nhiều hơn. Để ứng phó, nhiều cán bộ nhà tù thậm chí đã phải tự đăng ký tham gia các khóa đào tạo kỹ năng chăm sóc người già chuyên nghiệp.
Theo dữ liệu từ Sách trắng về Tội phạm năm 2025 do Bộ Tư pháp Nhật Bản công bố, tổng số lượng phạm nhân nhập trại năm 2024 là 14.822 người vào tù, chỉ bằng 44,8% so với con số đỉnh điểm 33.032 người vào năm 2006 (mức cao nhất ghi nhận kể từ năm 1989). Tỷ lệ tù nhân cao tuổi (từ 65 tuổi trở lên) đã vượt ngưỡng 10% vào năm 2014, đạt mức kỷ lục 14,3% vào năm 2023 và duy trì ở mức 13,8% vào năm 2024. Trong khi số lượng tù nhân ở tất cả các nhóm tuổi khác đều giảm, số phạm nhân từ 70 tuổi trở lên lại liên tục tăng. Năm 2024, nhóm này ghi nhận 1.370 người, con số cao thứ hai trong lịch sử tư pháp Nhật Bản (gấp 1,7 lần so với năm 2006).
Vào tháng 6/2025, các sửa đổi trong Bộ luật Hình sự Nhật Bản chính thức có hiệu lực, bãi bỏ sự phân biệt lịch sử giữa hình phạt án tù có lao động (Choeki) và án tù không lao động (Kinko). Thay vào đó, Nhật Bản áp dụng một loại hình phạt duy nhất là “Giam giữ” (Kokin-kei). Sự thay đổi này cho phép các cơ sở giam giữ linh hoạt hơn trong việc thiết lập các chương trình điều trị, phục hồi chức năng và chăm sóc y tế phù hợp với thể trạng của từng tù nhân thay vì ép buộc lao động chân tay.
Từ tháng 9/2025, nhà tù Kofu đã mời các huấn luyện viên được chứng nhận về chăm sóc sức khỏe phòng ngừa đến tổ chức các buổi tập thể dục hàng tuần cho tù nhân cao tuổi, nhằm giúp họ duy trì thể lực và khả năng nhận thức. Bên cạnh đó, chế độ ăn uống cũng được cá nhân hóa. Nhà tù cung cấp thức ăn xay nhuyễn cho những tù nhân gặp khó khăn khi nuốt, cũng như chế độ ăn giảm muối nghiêm ngặt cho những người mắc bệnh huyết áp cao.
Bài toán tái hòa nhập cộng đồng và rào cản phúc lợi xã hội
Thách thức lớn nhất đối với các nhà tù Nhật Bản hiện nay không chỉ nằm ở thời gian thi hành án, mà là việc hỗ trợ các tù nhân cao tuổi tái hòa nhập cộng đồng khi họ được trả tự do.
Một phạm nhân ngoài 70 tuổi thụ án vì tội buôn lậu cần sa bộc bạch: “Anh trai tôi vẫn còn sống nhưng chúng tôi đã mất liên lạc từ lâu. Tôi không còn người thân nào khác. Bước ra khỏi đây tôi hoàn toàn không có nơi nào để đi, vì vậy tôi mong muốn được chuyển thẳng đến một cơ sở chăm sóc phúc lợi”. Trường hợp này đại diện cho vô số phạm nhân lớn tuổi cắt đứt quan hệ gia đình, không có tài sản và không có khả năng tự sinh sống độc lập.
Từ năm 2009, Chính phủ Nhật Bản đã thiết lập hệ thống kết nối giữa nhà tù, văn phòng quản chế và các Trung tâm Hỗ trợ Tái hòa nhập Cộng đồng do nhà nước giám sát nhằm giúp tù nhân cao tuổi tiếp cận với các cơ sở phúc lợi xã hội ngay khi ra tù. Tại nhà tù Kofu, một chuyên viên phúc lợi xã hội chuyên trách được bố trí để đảm nhận nhiệm vụ này.
Tuy nhiên, việc tìm kiếm cơ sở tiếp nhận thực tế gặp rất nhiều rào cản. Chuyên viên phúc lợi tại nhà tù Kofu cho biết, nhiều trung tâm dưỡng lão tư nhân và công lập từ chối tiếp nhận các cựu tù nhân có tiền án về tội đốt phá hoặc tội phạm tình dục.
Do các trung tâm hỗ trợ gặp khó khăn, quan chức nhà tù nhiều lúc phải trực tiếp đàm phán với chính quyền địa phương quản lý cơ sở phúc lợi. Trong nhiều trường hợp phạm nhân quá yếu không thể tự di chuyển, cán bộ nhà tù thậm chí phải bố trí phương tiện và đi cùng để bàn giao người tận nơi.
Một chuyên viên phúc lợi xã hội tại nhà tù Kofu chua chát kết luận: “Hệ thống nhà tù của chúng ta giờ đây đã hoàn toàn trở thành một hình ảnh thu nhỏ của một xã hội già cỗi”.
