Sau Thế chiến II, dưới thời kỳ chiếm đóng của Mỹ, Nhật Bản đối mặt với tình trạng thiếu hụt lương thực nghiêm trọng. Hoa Kỳ đã viện trợ nguồn bột mì và đưa bánh mì trở thành thành phần chính trong các suất ăn trưa trợ cấp tại các trường tiểu học khu vực đô thị. Đến năm 1954, Luật Bữa ăn trưa Học đường ra đời, chính thức phủ sóng mô hình bữa ăn trưa dựa trên bánh mì và sữa bò ra toàn bộ hệ thống trường tiểu học và trung học cơ sở trên toàn quốc trong suốt những năm 1960.
Chính sách này đã tạo ra cả một thế hệ người dân Nhật Bản lớn lên với thói quen ăn bánh mì hằng ngày. Hầu hết những người sinh ra từ thời kỳ hậu chiến hiện đã ở độ tuổi từ 60–70 tuổi đều xem bánh mì là một phần quen thuộc và tự nhiên trong chế độ ăn uống.
Hơn nữa, các chiến dịch truyền thông của chính phủ vào thập niên 1960 cũng khuyến khích lối sống phương Tây, coi bữa sáng với bánh mì nướng, bơ, nước trái cây hay mứt là biểu tượng của sự hiện đại, văn minh và khỏe mạnh cũng đã góp phần định hình lại thói quen sinh hoạt của xã hội Nhật bấy giờ.
Tuy nhiên, bối cảnh lịch sử chỉ là một phần của câu chuyện. Nguyên nhân cốt lõi khiến cơm trắng dần vắng bóng trên bàn ăn gia đình ngày nay bắt nguồn từ sự biến đổi trong cấu trúc gia đình và lối sống sinh hoạt.
Bữa ăn truyền thống lý tưởng của người Nhật thường gọi là chuẩn mực “Một canh, ba món” (一汁三菜 Ichiju Sansai), gồm có: một bát cơm, một bát súp Miso, dưa muối (Tsukemono) và ba món ăn kèm (món chính giàu đạm cùng các món rau phụ). Mô hình này đòi hỏi thời gian chuẩn bị rất lớn: phải vo gạo, cắm cơm hoặc giữ ấm cơm, nấu súp Miso, đồng thời chế biến nhiều món ăn kèm phức tạp.
Trong bối cảnh ngày nay khi tỷ lệ phụ nữ đi làm tăng cao kỷ lục, quy mô hộ gia đình thu nhỏ (gia tăng hộ đơn thân và hộ không sinh con) cùng nhịp sống bận rộn, người Nhật ngày càng gạt bỏ các quy trình nấu nướng phức tạp. Bánh mì, mì Ý (Pasta), mì Udon hoặc thực phẩm đóng gói đông lạnh quay lò vi sóng trở thành giải pháp tối ưu nhờ chuẩn bị nhanh, dọn rửa ít đồ dùng và chi phí năng lượng thấp. Nhiều gia đình thừa nhận bữa ăn dùng cơm rất phiền phức vì bắt buộc phải chuẩn bị thêm các món ăn kèm.
Bên cạnh đó, xã hội hiện đại tôn trọng tối đa lịch trình và sở thích cá nhân của từng thành viên. Việc các thành viên trong gia đình dùng bữa vào các khung giờ khác nhau, tự chọn món ăn theo sở thích trở nên phổ biến. Bánh mì kẹp (sandwich), Pizza, mì ăn liền hoặc các loại đồ ăn chế biến sẵn đáp ứng hoàn hảo cho lối sống “ăn đơn lẻ” này, thay vì phải chuẩn bị một nồi cơm lớn cho cả gia đình.
Những năm gần đây, xu hướng suy giảm tiêu thụ gạo tiếp tục đối mặt với những thách thức mới từ bối cảnh kinh tế và thị trường nông nghiệp. Làn sóng bão giá nguyên liệu và chi phí điện năng leo thang đã khiến giá gạo nội địa tăng đáng kể do chi phí phân bón, nhiên liệu máy nông nghiệp và vận chuyển tăng vọt. Điều này tiếp tục thúc đẩy các gia đình trẻ tối ưu ngân sách bằng cách sử dụng các loại thực phẩm chế biến từ lúa mì hoặc mì đông lạnh có giá thành bình ổn hơn.
Một lý do nữa là sự trỗi dậy của xu hướng cắt giảm Carbohydrate để lựa chọn chế độ ăn Low-Carb. Khảo sát sức khỏe người tiêu dùng tại Nhật Bản cho thấy nhận thức về phòng chống bệnh tiểu đường và giữ gìn vóc dáng ở độ tuổi trung niên ngày càng cao, khiến nhiều người chủ động cắt giảm khẩu phần cơm trắng trong bữa ăn tối.
Liệu người Nhật có từ bỏ cơm?
Tuy vậy, sự suy giảm chi tiêu cho gạo tại các hộ gia đình không đồng nghĩa với việc người Nhật hoàn toàn quay lưng với hương vị của cơm. Bản chất của vấn đề nằm ở sự thay đổi hình thức tiêu thụ. Cơm vẫn giữ vị trí đặc biệt trong lòng người tiêu dùng Nhật Bản, nhưng nó được chuyển hóa sang các dạng thức tiện lợi tối đa.
Đầu tiên là Onigiri (cơm nắm). Được bán phổ biến tại các chuỗi cửa hàng tiện lợi như 7-Eleven, Lawson, FamilyMart. Onigiri gói gọn cơm, nhân mặn và rong biển thành một khẩu phần ăn nhanh, di động, không cần đĩa bát hay món ăn kèm phụ thuộc.
Tiếp theo là món Donburi (cơm tô/cơm bát). Các chuỗi nhà hàng Gyudon như Yoshinoya, Matsuya, Sukiya, hay các món cơm tô tại gia của Katsudon, Oyakodon đã nâng tầm bát cơm thành một bữa ăn trọn gói “All-in-one”. Các nhà hàng này phủ thịt, trứng hay Natto lên trên bát cơm nóng, người dùng có ngay một bữa ăn hoàn chỉnh mà không cần đến quy chuẩn “một canh ba món” phải tự làm tại nhà.
Onigiri và Donburi chính là “phiên bản cơm” tương đương với Pizza hay Sandwich của phương Tây đáp ứng chính xác tiêu chí nhanh chóng, tiện lợi, tối giản công đoạn chế biến.
