Thành phố Kanazawa là thủ phủ tỉnh Ishikawa và đồng thời là trung tâm sản xuất vàng lá cuối cùng còn sót lại tại Nhật. Lá vàng Kanazawa (Kanazawa Haku) nổi tiếng với độ mỏng đáng kinh ngạc, đạt tới khoảng 1/10.000 milimét.
Để chế tác ra những tấm vàng mỏng này, các nghệ nhân phải qua công đoạn làm khắt khe và tỉ mỉ. Quy trình bao gồm nén và cán một thỏi hợp kim vàng kích thước bằng đồng xu 10 Yen thành tấm “zumi” mỏng 1/1000 milimét, sau đó xếp 2.000 tấm zumi xen kẽ các tờ giấy bóng kính chuyên dụng để đập dẹt liên tục bằng máy. Nghệ nhân Kawagoshi Takayuki (46 tuổi) cho biết ông phải điều chỉnh hướng bó giấy và đảo thứ tự từng tấm dựa hoàn toàn vào cảm nhận nhiệt độ ở đầu ngón tay. Ông mất hơn nửa ngày chỉ để trải phẳng một bó lá zumi trước khi cắt thành phẩm ô vuông cạnh 11 cm.
Tuy nhiên, tay nghề tinh xảo bậc thầy của lớp nghệ nhân ở Kanazawa hiện cũng không ngăn nổi làn sóng khủng hoảng kinh tế ảnh hưởng trực tiếp tới ngành kinh doanh này. Theo Hiệp hội Hợp tác xã Thương mại và Công nghiệp Lá vàng tỉnh Ishikawa, giá bán lẻ vàng đã bứt phá từ mốc khoảng 4.800 Yen/gram vào tháng 8/2016 lên tới 22.600 Yên/gram vào tháng 8/2026. Trong vòng chục năm, giá nguyên liệu tăng gấp 4,7 lần khiến chi phí sản xuất vượt quá khả năng chi trả của nhiều xưởng gia công tại khu phức hợp Haku Danchi nổi tiếng.
Nghề dát vàng tại Kanazawa mang lịch sử đầy thăng trầm. Lãnh chúa Maeda Toshiie sáng lập lãnh địa Kaga đã ra lệnh sản xuất lá vàng lần đầu tiên vào năm 1593. Dù từng bị Mạc phủ Tokugawa cấm đoán suốt thời kỳ Edo nhằm tập trung quyền lực về Edo (Tokyo) và Kyoto, các thợ thủ công Kanazawa vẫn bí mật duy trì tay nghề và chính thức nhận cấp phép quy mô vào năm 1864 sau sự cố cháy cung điện Ninomaru.
Đến thời Taisho (1912-1926), nghề dát vàng bùng nổ nhờ máy đập cơ giới và đạt đỉnh cao vào thập niên 1960 nhờ nhu cầu bàn thờ Phật giáo gia đình (Butsudan), thị trường vốn tiêu thụ tới 80% lượng lá vàng toàn quốc.
Tuy nhiên, lối sống hiện đại đang “triệt hạ” ngành công nghiệp này. Nhà ở Nhật Bản ngày nay dần loại bỏ các phòng chiếu tatami truyền thống, khiến không có không gian cho các bàn thờ Phật dát vàng cỡ lớn như trước kia. Sản lượng lá vàng tại Ishikawa đã lao dốc thảm hại từ 29,8 triệu tờ (năm tài chính 2001) xuống chỉ còn 3,92 triệu tờ (năm tài chính 2025), tương đương mức giảm hơn 80%.
Nỗ lực tìm hướng đi bảo tồn di sản
Đứng trước nguy cơ mai một, các xưởng sản xuất và nghệ nhân trẻ tại Kanazawa đang nỗ lực đa dạng hóa ứng dụng của lá vàng để kích cầu thị trường. Vàng lá hiện nay được đưa vào trang trí thực phẩm như phủ lên kem tươi, bánh bao Manju, thậm chí ứng dụng trong ngành mỹ phẩm chăm sóc da và phối hợp với các chất liệu hiện đại như kính màu trong thiết kế nội thất.
Song song đó, Nhóm nghiên cứu tương lai của lá vàng Kanazawa (Kanazawa Haku Mirai Kenkyukai) liên tục tổ chức các buổi trải nghiệm thực tế ảo (VR) và hội thảo thực hành tại các trường tiểu học, nhằm truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ.
Dù nhận thức rõ việc lá vàng không phải mặt hàng thiết yếu, nghệ nhân Kobayashi Kyota (34 tuổi) vẫn bày tỏ quyết tâm duy trì nghề cổ: “Nếu kỹ thuật truyền thống này bị đứt gãy, việc phục hồi lại nó gần như là không thể. Chúng tôi tìm mọi cách để kỹ thuật này tiếp tục được trao truyền cho thế hệ sau”.
Đọc thêm:
