Tìm cội nguồn của “Vòng tròn Mặt Trời”
Đối với bạn bè quốc tế, quốc kỳ Nhật Bản nổi tiếng nhờ thiết kế tối giản: một vòng tròn màu đỏ rực nằm kiêu hãnh giữa nền vải trắng tinh khôi. Lá cờ này thường được người bản địa gọi bằng cái tên Hinomaru, mang ý nghĩa bộc trực là “Vòng tròn Mặt Trời”.
Nguồn gốc của biểu tượng này gắn liền với tín ngưỡng thờ thần Mặt Trời nguyên thủy của người Nhật cổ đại. Trong cuốn biên niên sử thần thoại, Amaterasu – Nữ thần Mặt Trời tối cao – được coi là đã khai sinh ra hoàng gia Nhật Bản. Sự gắn kết thiêng liêng này còn được thể hiện ngay trong quốc danh “Nippon” hay “Nihon” (日本), mang ý nghĩa “gốc của Mặt Trời”, hay “đất nước Mặt Trời mọc”.
Tuy nhiên, hành trình từ một biểu tượng tâm linh trở thành lá cờ quốc gia lại vẫn còn nhiều bí ẩn. Tác giả Shuji Imoto chỉ ra rằng, ghi chép sớm nhất về lá cờ mang hình ảnh Mặt Trời xuất hiện từ năm 701, dưới triều đại của Hoàng đế Monmu. Nhưng nó chưa hề có vòng tròn màu đỏ.
Nhiều giả thuyết cho rằng cờ với tròn đỏ nền trắng chỉ thực sự định hình trong cuộc Chiến tranh Genpei (1180–1185), hoặc trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ xâm lược vào thế kỷ XIII.
Thế nhưng, năm 1999, chính phủ Nhật Bản thừa nhận rằng, dù biểu tượng này đã được sử dụng rộng rãi từ trước thời Edo (1603–1868), nguồn gốc chính xác của lá cờ vẫn là một bí ẩn chưa có lời giải.
Bước ra biển lớn và dấu mốc Duy tân Minh Trị
Phải đợi đến thế kỷ XIX, khi những chiếc “hắc thuyền” (tàu phương Tây) ồ ạt cập cảng ép Nhật Bản mở cửa giao thương, cờ Hinomaru mới chính thức có được vị thế pháp lý đầu tiên.
Tháng 8/1854, để giúp các tàu thuyền của Nhật Bản không bị nhầm lẫn với tàu nước ngoài, chính quyền Mạc phủ Tokugawa đã tuyên bố Hinomaru là quốc kỳ hàng hải chính thức. Đầu năm 1855, chiến hạm Shoheimaru do lãnh địa Satsuma (nay là tỉnh Kagoshima) dâng tặng đã kiêu hãnh rẽ sóng tiến vào Vịnh Tokyo với lá cờ Hinomaru tung bay ở đuôi tàu. Đây được coi là thời khắc lịch sử khi biểu tượng này lần đầu tiên đại diện cho chủ quyền quốc gia trên biển.
Sau khi chế độ phong kiến sụp đổ, chính phủ Minh Trị mới thành lập vào năm 1868 đã nhanh chóng ban hành sắc lệnh chính thức công nhận Hinomaru vào tháng 2/1870. Dẫu vậy, sắc lệnh này cũng mới chỉ giới hạn phạm vi áp dụng cho các tàu buôn, chứ chưa có một điều luật khẳng định đây là biểu tượng tối cao đại diện cho toàn thể quốc gia trên đất liền. Dù vậy, Hinomaru d được thừa nhận là quốc kỳ không chính thức của Nhật Bản suốt hơn một thế kỷ.
Bóng ma chiến tranh và bi kịch đưa đến Đạo luật 1999
Nguyên nhân chính khiến việc luật hóa quốc kỳ bị trì hoãn suốt 129 năm xuất phát từ những vết thương chưa lành của lịch sử. Trong giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX, Hinomaru đã bị chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản sử dụng làm biểu tượng cho các cuộc viễn chinh xâm lược khắp châu Á. Sau khi Thế chiến II kết thúc, lực lượng Đồng minh đã siết chặt việc treo lá cờ này, vô hình trung khắc sâu định kiến Hinomaru gắn liền với bóng tối chiến tranh.
Một cuộc khảo sát dư luận được chính phủ Nhật Bản thực hiện vào năm 1964, thời điểm Tokyo đăng cai Thế vận hội, cho thấy có tới 22% người dân được hỏi thừa nhận rằng hình ảnh lá cờ Hinomaru ngay lập tức khiến họ liên tưởng đến những ký ức đau buồn của cuộc chiến.
Từ thập niên 1950, Bộ Giáo dục Nhật Bản bắt đầu thúc đẩy việc treo cờ và hát bài quốc ca Kimigayo tại các trường học. Đến những năm 1980, quy định này bị siết chặt và áp dụng một cách cứng nhắc, vấp phải sự phản kháng mạnh mẽ từ các nghiệp đoàn giáo viên, những người lo ngại sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc cực đoan.
Mâu thuẫn đỉnh điểm dẫn đến một bi kịch đau lòng vào tháng 2/1999. Hiệu trưởng trường Trung học Sera ở tỉnh Hiroshima đã chọn cách tự sát ngay trước lễ tốt nghiệp do rơi vào thế kẹt giữa áp lực buộc phải treo cờ của Sở Giáo dục và sự phản đối dữ dội từ các giáo viên trong trường. Vụ việc chấn động này đã tạo ra làn sóng tranh luận gay gắt trong nghị viện, trực tiếp thúc đẩy Nội các của Thủ tướng Keizo Obuchi nhanh chóng thông qua Đạo luật về Quốc kỳ và Quốc ca vào tháng 8/1999.
Sau gần 130 năm chờ đợi, lá cờ Hinomaru mới chính thức có danh phận pháp lý rõ ràng.
Đi tìm sắc đỏ “chuẩn Nhật”
Dù Đạo luật năm 1999 quy định rõ vòng tròn màu đỏ phải nằm chính giữa lá cờ và có đường kính bằng 3/5 chiều cao, văn bản này lại bỏ ngỏ một chi tiết thú vị: màu đỏ chính xác của lá cờ là tông màu nào?
Ông Tadamasa Fukiura, một chuyên gia kỳ cựu chịu trách nhiệm thiết kế cờ cho các phái đoàn tham dự Olympic Tokyo 1964, từng chia sẻ về sự bối rối này. Để tìm ra sắc đỏ đại diện cho quốc gia, ông cùng Viện Nghiên cứu Màu sắc Nhật Bản và phòng thí nghiệm của hãng mỹ phẩm danh tiếng Shiseido đã phải thu thập tới 500 lá cờ Hinomaru từ các hộ gia đình trên khắp cả nước. Sau khi phân tích quang phổ và đo lường kỹ lưỡng, họ đã tìm ra sắc độ đỏ phổ biến và được người dân yêu thích nhất để làm quy chuẩn cho lá cờ.
Đó không phải là màu đỏ thẫm của máu, cũng không phải sắc đỏ cam rực rỡ, mà là một tông đỏ ấm áp, cân bằng, sắc đỏ của sự khởi đầu, của bình minh và của lòng biết ơn mà người dân xứ Phù Tang luôn hướng về phía Mặt Trời.
Đọc thêm: Xúc phạm quốc kỳ Nhật Bản có thể bị kết tội hình sự
