Từ Mèo Đường quý tộc đến Yokai siêu nhiên
Người Nhật rất yêu mèo. Chỉ cần nhìn thoáng qua bất cứ thứ gì liên quan đến văn hóa đại chúng Nhật Bản, bạn sẽ thấy điều này: Hello Kitty. Quán cà phê mèo. Những bộ truyện tranh. Đền Gotokuji ở quận Setagaya của Tokyo được cho là quê hương của Maneki Neko (Mèo May Mắn) nổi tiếng. Đền thờ mèo Nyan Nyan Ji ở Kyoto có một vị sư mèo với nhiều tín đồ mèo…
Không ai biết chính xác khi nào và bằng cách nào mèo đến Nhật Bản. Phỏng đoán hợp lý nhất cho rằng chúng đã đi theo con đường tơ lụa từ Ai Cập đến Trung Quốc và Hàn Quốc, rồi vượt tới nước Nhật vào thời kỳ Nara (710–794), dưới tên gọi Karaneko (Mèo Đường).
Ban đầu, nhờ đặc tính săn mồi nhạy bén, chúng được giao trọng trách bảo vệ các kén tằm và ngăn chặn loài chuột gặm nhấm phá hoại những bản thảo Phật giáo quý giá tại các ngôi chùa lớn.
Sau đó, người Nhật không chỉ coi mèo có vai trò bắt chuột thuần túy. Giới quý tộc và các cung nữ nhanh chóng yêu thích loài vật này. Trong nhật ký cách đây một thiên niên kỷ, Hoàng đế trẻ Uda (867–931) từng viết về chú mèo của mình với sự sùng bái tuyệt đối: “Khi nó bước đi, nó di chuyển lặng lẽ, giống như một con rồng đen trên mây”.
Đến thời kỳ Edo (1603–1868), sự bùng nổ đô thị và thói quen thắp đèn dầu trong bóng tối đã vô tình biến những chiếc bóng mèo đổ trên vách tường thành nguồn cảm hứng cho văn hóa dân gian. Từ đó, truyền thuyết về các sinh vật siêu nhiên (Yokai) như Bakeneko (yêu miêu) hay Nekomata (mèo hai đuôi có khả năng gọi lửa và đánh thức người chết) đã ra đời.
Từ lâu, Nhật Bản đã có tín ngưỡng dân gian cho rằng khi vật gì đó sống quá lâu, chúng sẽ thể hiện những sức mạnh kỳ diệu. Có nhiều câu chuyện cổ giải thích về điều này, nên cáo, chồn tanuki , rắn và thậm chí cả ghế đều có ý nghĩa tâm linh với người Nhật. Tuy nhiên, mèo dường như có vô số sức mạnh độc đáo, có lẽ là bởi vì chúng không phải loài bản địa của Nhật Bản. Kết hợp với bản chất bí ẩn tự nhiên của mèo, khả năng kéo dài cơ thể, đến khả năng đi lại không gây tiếng động, đôi mắt phát sáng thay đổi hình dạng vào ban đêm và bộ lông dễ tích điện phát ra tia lửa trong bóng tối.
Biểu tượng Mèo bao phủ mọi ngóc ngách đời sống
Lý do mèo được yêu chuộng điên cuồng tại Nhật Bản không chỉ dừng lại ở ngoại hình.
Mèo di chuyển khéo léo như những vũ công ba lê, hầu hết tự chăm sóc bản thân và không đòi hỏi không gian quá rộng lớn. Tính cách sạch sẽ, độc lập, kín đáo của chúng cũng đồng điệu với tiêu chuẩn vệ sinh cao, cùng lối sống bận rộn của người Nhật.
Trong bối cảnh đất chật người đông tại các đô thị lớn và chi phí nuôi dạy con cái trở nên đắt đỏ, mèo trở thành lựa chọn tối ưu của những người yêu động vật. Chi phí chăm sóc hằng tháng của mèo thường chỉ bằng một nửa so với nuôi một chú chó.
Vào tháng 10/2015, số lượng mèo nuôi tại Nhật Bản đạt khoảng 9 triệu con, chính thức vượt qua số lượng chó. Hiện nay, tổng số mèo và chó cộng lại thậm chí còn nhiều hơn cả lượng trẻ em dưới 15 tuổi tại quốc gia này.
Chỉ cần dạo bước trên đường phố Nhật Bản, bạn sẽ thấy loài vật này xuất hiện dày đặc, từ đời thực cho đến các biểu tượng văn hóa kinh doanh. Thương hiệu tỷ đô Hello Kitty phủ sóng toàn cầu, chương trình truyền hình ăn khách “World Cats Travelogue” của đài NHK, hay những chú mèo vẫy tay Maneki-neko cầu tài lộc đặt trang trọng trước các nhà hàng.
Trong quá khứ, mèo cũng là nguồn cảm hứng cho các nhà thơ, nhà văn. Khi một chú mèo hoang chuyển đến sống cùng đại văn hào Soseki Natsume (1867–1916), nó đã trở thành nguồn cảm hứng để ông viết nên kiệt tác đầu tay “Tôi là một con mèo” (Wagahai wa Neko de Aru) năm 1905, đưa tên tuổi ông vào lịch sử văn học Nhật Bản.
Đề tài về mèo luôn là mỏ vàng của ngành xuất bản nước này, với loạt tác phẩm bán chạy toàn cầu như “Chú Mèo Khách” (Takashi Hiraide), “Nếu Mèo Biến Mất Khỏi Thế Giới” (Genki Kawamura), hay các mô típ mèo đại diện cho sự an ủi và mất mát ẩn hiện trong tiểu thuyết của nhà văn nổi tiếng Murakami Haruki.
Mối liên kết tâm linh
Ngôi chùa và cũng là bảo tàng nghệ thuật NyanNyan-Ji ở ngoại ô Kyoto do họa sĩ Kaya Toru thành lập năm 2016 đã trở thành điểm đến hút khách bậc nhất. Tại đây, hình ảnh các vị Bồ Tát hay Thần Gió, Thần Sấm kinh điển đều được tái hiện độc đáo dưới hình dáng những chú mèo đáng yêu.
Sự gắn kết giữa chủ và vật nuôi tại Nhật Bản bền chặt đến mức vượt qua cả ranh giới sinh tử. Khi thú cưng qua đời, thay vì chôn cất đơn giản, ngành dịch vụ tang lễ cho thú cưng đang bùng nổ mạnh mẽ. Nhiều ngôi chùa Phật giáo đã tổ chức các buổi lễ tưởng niệm trang trọng. Nhiều gia đình đặt tro cốt của mèo trên bàn thờ Phật tại gia giống như một thành viên chính thức trong gia phả.
Người Nhật còn tiếp nhận cả quan niệm tâm linh phương Tây về “Cầu Vồng”, nơi linh hồn thú cưng sẽ dừng chân để chờ đợi ngày chủ nhân của chúng qua đời, sau đó cả hai sẽ cùng nhau bước vào thiên đường.
Nhà giám tuyển nghệ thuật châu Á Rhiannon Paget, tác giả cuốn sách “Divine Felines: The Cat in Japanese Art”, khẳng định: “Nhật Bản chính là trung tâm của văn hóa mèo toàn cầu”. Thế giới của loài mèo tại xứ sở Phù Tang vẫn đang không ngừng mở rộng và tiếp tục xoa dịu tâm hồn của triệu triệu con người cô đơn trong xã hội hiện đại.
