Nhằm hồi sinh ngành sản xuất chất bán dẫn tiên tiến từng một thời lừng lẫy toàn cầu, Chính phủ Nhật Bản đã cam kết khoản hỗ trợ tài chính khổng lồ lên tới khoảng 15 tỷ USD cho Rapidus, nhà sản xuất chip được thành lập vào năm 2022. Hướng tới mục tiêu đầy tham vọng là bắt đầu sản xuất hàng loạt các dòng chip 2 nanomet (2nm) siêu nhỏ vào nửa cuối năm tài chính 2027, Rapidus đang từng bước triển khai các công đoạn kỹ thuật quan trọng tại nhà máy IIM-1 thuộc thành phố Chitose, tỉnh Hokkaido.
Mặc dù đã đạt được những tín hiệu tích cực ban đầu như mở dây chuyền sản xuất thử nghiệm và chế tạo thành công các bóng bán dẫn nguyên mẫu 2nm, thách thức đặt ra cho Rapidus trên con đường thương mại hóa vẫn còn rất lớn.
Đánh giá về dự án này, Giáo sư Suzuki Kazuto, chuyên gia chính sách khoa học và công nghệ thuộc Đại học Tokyo, kiêm Giám đốc Viện Kinh tế Địa lý, nhấn mạnh rằng khoản đầu tư của Nhật Bản là hoàn toàn hợp lý, đồng thời khẳng định đây chính là cơ hội cuối cùng để Nhật Bản trở lại vị thế của một đối thủ tầm vóc trên thị trường toàn cầu.
Hai mũi nhọn trong chiến lược an ninh kinh tế Nhật Bản
Để hiểu rõ vai trò của Rapidus, cần đặt công ty này trong bức tranh tổng thể cùng với Công ty Sản xuất Bán dẫn Đài Loan (TSMC), nhà sản xuất chip theo hợp đồng lớn nhất thế giới hiện cũng đang mở rộng mạnh mẽ sự hiện diện tại Nhật Bản. Nhà máy đầu tiên của TSMC tại tỉnh Kumamoto đã đi vào sản xuất hàng loạt từ cuối năm 2024, trong khi nhà máy thứ hai đang trong quá trình xây dựng.
Phân tích về sự song hành này, Giáo sư Suzuki Kazuto chỉ ra rằng khoản đầu tư vào TSMC và Rapidus phục vụ hai mục đích hoàn toàn khác nhau, nhưng bổ trợ lẫn nhau trong chiến lược an ninh kinh tế quốc gia.
Mục tiêu của Rapidus là biến Nhật Bản trở thành một mắt xích không thể thiếu trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu thông qua việc sản xuất các dòng chip tiên tiến nhất thế giới. Ngược lại, các nhà máy của TSMC tại Kumamoto nhằm mục đích tăng cường khả năng tự chủ, đáp ứng nhu cầu chip nội địa của Nhật Bản mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn hàng nhập khẩu.
Nhật Bản từng thống trị ngành công nghiệp bán dẫn thế giới khi nắm giữ tới khoảng 50% thị phần toàn cầu vào những năm 1980. Tuy nhiên, thị phần này hiện đã sụt giảm xuống mức dưới 10%. Giáo sư Suzuki nhận định, quỹ thời gian để đảo ngược xu hướng suy giảm này đang dần cạn kiệt và dự án Rapidus chính là cơ hội cuối cùng để Nhật Bản mạo hiểm tái khẳng định vị thế của mình.
Bài toán giữ chân tri thức và áp lực bù đắp năng lực sản xuất
Mối lo ngại lớn nhất đối với sự phát triển của ngành bán dẫn Nhật Bản lúc này không chỉ nằm ở vốn đầu tư hay công nghệ, mà là sự mất mát kinh nghiệm chuyên môn thực tiễn. Đội ngũ kỹ sư kỳ cựu, những người từng trực tiếp xây dựng nên thời kỳ hoàng kim của ngành công nghiệp bán dẫn Nhật Bản, lại đang dần đến tuổi nghỉ hưu. Giáo sư Suzuki cho rằng, lực lượng kỹ sư trẻ dù được đào tạo bài bản ở nước ngoài cũng rất khó có thể thay thế ngay lập tức kho tàng kinh nghiệm của các chuyên gia đó, bởi trong ngành công nghiệp bán dẫn, kinh nghiệm thực chiến chính là yếu tố quyết định tất cả.
Kinh nghiệm chuyên môn đặc biệt đóng vai trò sống còn trong việc cải thiện năng suất sản xuất (Yield rate), tức là tỷ lệ phần trăm các con chip hoạt động tốt thu được trên mỗi tấm wafer silicon. Vì chi phí sản xuất mỗi tấm bán dẫn là cực kỳ tốn kém, chỉ một cải thiện nhỏ về tỷ lệ năng suất cũng có thể tạo ra sự khác biệt khổng lồ về mặt lợi nhuận cho doanh nghiệp.
Chính vì tầm quan trọng đó, việc Chính phủ Nhật Bản bổ nhiệm ông Koike Atsuyoshi, một chuyên gia dày dạn kinh nghiệm, làm CEO của Rapidus được đánh giá là quyết định sáng suốt nhằm dẫn dắt nỗ lực tái thiết năng lực sản xuất chip quốc gia.
Về mô hình hoạt động, Rapidus có thể cạnh tranh với năng lực công nghệ của TSMC trong tương lai, nhưng lại vận hành theo một mô hình kinh doanh hoàn toàn khác và không nhằm mục đích thay thế TSMC. Các khách hàng mua chip lớn tại Nhật Bản như Sony, Denso hay Toyota hiện có nhu cầu tương đối hạn chế đối với các bộ vi xử lý siêu tiên tiến mà Rapidus dự định sản xuất. Khác với các tập đoàn sản xuất máy chủ trí tuệ nhân tạo (AI) hay bộ xử lý điện thoại thông minh, các doanh nghiệp ô tô và công nghiệp thường sử dụng các dòng chip quy trình cũ hơn.
Cụ thể, nhà máy đầu tiên của TSMC tại Kumamoto đi vào sản xuất từ cuối năm 2024 chủ yếu cung cấp các dòng chip từ 12 nanomet đến 28 nanomet dùng cho ô tô và thiết bị công nghiệp. Trong khi đó, ở mảng chip tiên tiến, TSMC cũng đang lên kế hoạch cho nhà máy thứ hai tại Kumamoto để sản xuất chip 3 nanomet từ năm 2028, dự án đã được Chính phủ Nhật Bản phê duyệt khoản trợ cấp lên tới 732 tỷ Yen (khoảng 4,7 tỷ USD) và được Thủ tướng Sanae Takaichi đánh giá là có ý nghĩa sống còn đối với an ninh kinh tế. Do đó, Rapidus sẽ phải phụ thuộc phần lớn vào các đơn đặt hàng từ khách hàng quốc tế.
Bài kiểm tra thương mại hóa
Đánh giá về triển vọng thương mại, Giáo sư Suzuki tỏ ra lạc quan về khả năng Rapidus tìm kiếm được khách hàng. Trong bối cảnh nhu cầu về chip tiên tiến đang tăng vọt do sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), mà nguồn cung toàn cầu lại khó đáp ứng kịp, chắc chắn sẽ có khách hàng từ khắp nơi trên thế giới tìm đến Rapidus. Việc chuyển sang giai đoạn sản xuất hàng loạt là bước đi tất yếu, bởi các nhà đầu tư tư nhân phần lớn vẫn đang chờ đợi Rapidus chứng minh được năng lực sản xuất thực tế trước khi rót thêm vốn.
Những tín hiệu tài chính ban đầu cho thấy sự tin tưởng từ thị trường. Vào tháng 2/2026, Rapidus đã huy động thành công 267,6 tỷ Yen (1,7 tỷ USD), trong đó có 167,6 tỷ Yen đóng góp từ 32 công ty tư nhân, vượt xa mục tiêu 130 tỷ Yen đề ra ban đầu. CEO Koike Atsuyoshi cho biết, công ty đang tích cực đàm phán với hơn 60 khách hàng tiềm năng. Mới đây, vào ngày 5/10, Rapidus đã công bố hợp tác với 17 công ty công nghệ bao gồm hai gã khổng lồ Synopsys và Infosys, nhằm hỗ trợ khách hàng thiết kế chip.
Dù việc thuyết phục khách hàng chuyển từ các nhà sản xuất lâu đời như TSMC sang một tên tuổi mới là thử thách rất lớn do Rapidus chưa có lịch sử sản xuất thương mại, nhưng công ty vẫn sở hữu lợi thế thu hút các đối tác nhỏ hơn, những đơn vị thường không được các nhà sản xuất chip lớn ưu tiên xử lý đơn hàng.
Cuối cùng, thước đo thành công duy nhất của chính sách bán dẫn nằm ở năng suất thực tế. Vào tháng 7/2025, Rapidus đã đạt được cột mốc quan trọng khi nguyên mẫu bóng bán dẫn 2 nanomet chứng minh được hiệu suất điện đúng như kỳ vọng. Tuy nhiên, công ty vẫn chưa công bố con số năng suất cụ thể.
Với mục tiêu sản xuất hàng loạt vào năm tài chính 2027 và hướng tới niêm yết trên thị trường chứng khoán vào khoảng năm tài chính 2031, dự án Rapidus hiện vẫn đang tiến hành đúng lộ trình, một tín hiệu cực kỳ quan trọng đối với tương lai công nghệ Nhật Bản.
