Khác với nhiều thập kỷ trước “ăn nên làm ra”, những năm gần dây ngành kinh doanh máy bán hàng tự động của Nhật Bản ngày càng gặp khó khăn. Trong thập kỷ qua, tập đoàn đồ uống khổng lồ Itoen đã phải cắt giảm hơn một nửa số máy bán hàng tự động trên khắp cả nước.
Tình hình khó khăn cũng diễn ra tại tập đoàn Dydo Group Holdings, vốn phụ thuộc vào máy bán hàng tự động cho khoảng 90% hoạt động kinh doanh đồ uống trong nước, cũng ghi nhận khoản lỗ ròng khoảng 30,3 tỷ yên khi doanh số ngày càng chậm lại. Trong khi đó, Sapporo Holdings đã quyết định rút khỏi hoàn toàn lĩnh vực kinh doanh máy bán hàng tự động, bán lại thị phần mảng này cho Life Drink Company vào tháng 10/2025.
Theo Viện Nghiên cứu Yano, số lượng máy bán hàng tự động được lắp đặt toàn quốc đã giảm từ khoảng 4,94 triệu máy vào năm 2016 xuống còn khoảng 3,97 triệu máy năm 2022, tức giảm gần một triệu máy trong vòng sáu năm.
Nhật Bản là quốc gia sở hữu văn hóa máy bán hàng tự động, phổ biến đến mức dễ dàng tìm thấy chiếc máy này dọc theo những con đường nông thôn hẻo lánh, thậm chí tại lối đi trong rừng.
Vì sao ngành máy bán hàng tự động gặp khó khăn?
Vấn đề cốt lõi là giá cả. Ví dụ, một chai Oi Ocha 600ml hiện được bán lẻ với giá khoảng 237 yên tại máy bán hàng tự động, theo giá đề xuất của nhà sản xuất tính đến tháng 3/2026, nghĩa là tăng khoảng 50% so với khoảng 150 yên vào năm 2022. Trong khi cùng một chai nước đó có thể được bán với giá dưới 80 yên tại các siêu thị hoặc hiệu thuốc, hoặc mức 150-160 yên tại các cửa hàng tiện lợi (combini). Tức là mức giá cho một sản phẩm đôi khi chênh lệch gấp 3 lần. Tuy nhiên vẫn có trường hợp ở các trung tâm thành phố có nhiều cửa hàng tiện lợi, giá bán trong máy bán hàng tự động thường tương đương.
Vào thời kỳ đỉnh cao những năm 2000, Nhật Bản có khoảng 5,6 triệu máy bán hàng tự động trên toàn quốc. Nhưng cũng kể từ đó, số lượng siêu thị, cửa hàng tiện lợi và hiệu thuốc tiếp tục tăng trưởng, mang đến nhiều lựa chọn thay thế cho người tiêu dùng, với giá cả phải chăng hơn.
Bên cạnh đó là bài toán nhân công. Dù máy bán hàng tự động không cần nhân viên vận hành, nhưng việc bổ sung hàng và bảo trì vẫn cần nhân công, cũng như chi phí điện năng. Các tài xế thường đảm nhiệm việc bổ sung hàng hóa, luân chuyển sản phẩm, thu gom, sửa chữa và dọn dẹp. Nhưng tình trạng thiếu tài xế kéo dài ở Nhật Bản đang buộc các công ty phải thu hẹp số lượng địa điểm mà họ có thể phục vụ. Khi doanh số bán hàng mỗi máy giảm, những chi phí đó sẽ được hãng chuyển sang giá bán cao hơn. Điều này khiến nhiều người tìm đến siêu thị, cửa hàng tiện lợi và hiệu thuốc để mua nước, ngay cả khi họ phải đi bộ xa hơn một chút.
Để khắc phục tình trạng này, công ty Itoen đã hợp nhất các hoạt động dưới thương hiệu Itoen Neos nhằm tối ưu hóa việc phân phối. Trong khi đó, Dydo sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tối ưu hóa các tuyến đường giao hàng, cải thiện dự báo nhu cầu và giảm tần suất nạp hàng. Đồng thời doanh nghiệp này cũng đang mở rộng sang lĩnh vực máy bán hàng tự động thực phẩm đông lạnh và món tráng miệng.
Nhiều người kỳ vọng trong tương lai sẽ có những máy bán hàng tự động di động tự hành, có thể tự lái đến các trạm tiếp hàng và tự quay lại với hàng hóa được bổ sung, mặc dù điều này vẫn là viễn cảnh xa vời.