Tọa lạc trong một khu dân cư yên tĩnh ở Kagurazaka, Tokyo, nơi từng là thủ phủ sầm uất tập trung các nhà in và nhà xuất bản lâu đời, xưởng đúc chữ Sasaki được ví như một bảo tàng sống về nghề in bằng chữ rời (活版印刷 kappan insatsu) truyền thống tại Nhật Bản.
Bước qua cánh cửa xưởng, ngắm nhìn những dãy kệ gỗ cũ kỹ chất đầy hàng triệu khối chữ in bằng kim loại được xếp ngăn nắp, du khách như được ngược dòng thời gian.
Kỹ thuật in ấn bằng chữ rời (in chữ nổi) là phương pháp sử dụng các khối kim loại vuông nhỏ, trên mỗi khối dập nổi một ký tự riêng biệt để ghép thành văn bản. Một quy trình in ấn truyền thống tiêu chuẩn bắt buộc phải trải qua bốn bước nghiêm ngặt:
- Bước 1 – Đúc chữ: Nung chảy hợp kim gồm chì, thiếc và antimon ở nhiệt độ cực cao (khoảng 350°C) rồi đổ vào khuôn đúc.
- Bước 2 – Chọn chữ: Nghệ nhân tự tay tìm kiếm và nhặt các con chữ cần thiết từ các hộp và giá chứa chữ khổng lồ.
- Bước 3 – Sắp chữ (Dàn trang): Sắp xếp, cố định các khối chữ rời để tạo thành một bản in hoàn chỉnh.
- Bước 4 – In ấn: Vận hành máy ép để mực in dập nổi lên bề mặt giấy.
Trong thời đại kỹ thuật số lên ngôi, hầu hết các cơ sở in truyền thống đã đóng cửa, hoặc chỉ giữ lại một vài công đoạn. Xưởng Sasaki tự hào là nơi duy nhất trên toàn nước Nhật vẫn duy trì hoàn thiện cả 4 bước này từ đầu đến cuối.
Hiện tại, xưởng Sasaki đang lưu giữ và bảo quản kho tàng khổng lồ hơn 7 triệu chữ in thuộc khoảng 10 loại hình dáng khác nhau. Bộ sưu tập này bao gồm các kiểu chữ kinh điển của tiếng Nhật như Mincho và Gothic, cùng đầy đủ các bảng chữ cái phương Tây và hệ thống ký hiệu đặc biệt.
Sáu chiếc máy đúc chữ tự động được chế tạo từ hơn 60 năm trước, hiện nằm trên tầng hai, vẫn đang vận hành một cách trơn tru, bền bỉ dưới bàn tay điều khiển của các nghệ nhân. Sau khi một bộ bản in hoàn thành nhiệm vụ và được xuất bản, chúng sẽ tiếp tục được xưởng lưu kho cẩn thận trong vài năm để sẵn sàng cho các lần tái bản tiếp theo nếu khách hàng có nhu cầu.
Trăn trở giữ nghề truyền thống của ông cha
Được thành lập từ năm 1917, xưởng Sasaki từng trải qua thời kỳ hoàng kim rực rỡ với khoảng 20 thợ thủ công lành nghề làm việc ngày đêm. Ban đầu, xưởng chỉ thuần túy tập trung vào việc đúc và bán buôn chữ in cho các đối tác, trước khi mở rộng quy mô sang cả mảng dịch vụ in ấn trực tiếp.
Người đang tiếp tục công việc này là ông Sasaki Katsuyuki (50 tuổi), đại diện cho thế hệ thứ tư của gia đình. Năm 36 tuổi, ông đã đưa ra một quyết định mang tính bước ngoặt khi từ bỏ sự nghiệp kiến trúc sư đầy triển vọng, để trở về tiếp quản xưởng từ cha, là ông Sasaki Seiichi (hiện 83 tuổi). Ông cho biết, quyết tâm đó xuất phát từ khát vọng muốn nhìn thấy văn hóa in ấn bằng chữ rời này không bị xóa sổ. “Tôi phải giữ cho cửa hàng của gia đình tiếp tục tồn tại”, ông nói.
Katsuyuki đã học lại từ cha từng kỹ thuật đúc, cách nhận biết và sắp xếp từng con chữ một cách kiên nhẫn. Sự tỉ mỉ đó đã mang lại những quả ngọt mà công nghệ hiện đại không thể nào sánh kịp.
Ông Katsuyuki tự hào chia sẻ: “Kỹ thuật in chữ nổi truyền thống mang lại độ sắc nét tuyệt đối và kết cấu chiều sâu của mực cho ngay cả những ký tự có kích thước nhỏ nhất. Đây là điều mà các máy in kỹ thuật số ngày nay hoàn toàn bất lực không thể tái tạo được”.
Trong kỷ nguyên mà con người bị bao vây bởi các màn hình điện tử và máy in công nghiệp, những con chữ kim loại sắc sảo, dập nổi đều đặn trên mặt giấy bằng đôi tay của các nghệ nhân Sasaki vẫn luôn mang hơi ấm sống động và giá trị nghệ thuật trường tồn.