Từ thánh địa phèn chua sang vùng đất làm muối tắm
Nằm trên một cao nguyên lộng gió ở độ cao khoảng 350 mét so với mực nước biển, cách ga Beppu (tỉnh Oita) chừng 15 phút lái xe, làng Myoban Yunosato đón chào du khách bằng những làn hơi nước trắng xóa bốc lên từ sườn đồi, cùng mùi lưu huỳnh đặc trưng. Chỉ cần đặt bàn tay xuống mặt đất, bạn sẽ cảm nhận được ngay hơi ấm dịu nhẹ tỏa ra từ dòng địa nhiệt cực mạnh chỉ cách bề mặt vỏ trái đất khoảng 30 cm.
Lịch sử của làng nghề gắn liền với tên tuổi của ông Wakiya Yoshisuke, chính là tổ tiên của bà Iikura Satomi, người đang tiếp quản khu làng nghề hiện tại. Vào thời Edo, ông Wakiya đã tiên phong khai phá phương pháp kết tinh hơi nước suối khoáng để sản xuất Bungo Myoban, một loại phèn chua.
Thời bấy giờ, phèn chua là mặt hàng chiến lược có giá trị thương mại cao, được ứng dụng rộng rãi trong nhuộm vải, thuộc da và làm thuốc cầm máu trong y học cổ truyền. Tầm quan trọng của nó lớn đến mức từng có giai đoạn chính quyền Mạc phủ Tokugawa đứng ra độc quyền thu mua toàn bộ sản lượng.
Bước ngoặt lịch sử mở ra khi thời kỳ Minh Trị mở cửa, phèn chua giá rẻ từ Trung Quốc tràn ngập thị trường khiến sinh kế của làng nghề lâm vào bế tắc. Không chịu khuất phục, các nghệ nhân đã nhanh chóng chuyển hướng sang sản xuất Yunohana, một loại muối tắm tự nhiên vốn là sản phẩm phụ trong quá trình kết tinh phèn chua trước đây.
Bí mật kết tinh trong lều tranh
Khác với loại muối tắm Yunohana thông thường tại các khu nghỉ dưỡng khác trên khắp Nhật Bản vốn là khoáng chất lắng đọng chủ yếu từ nguồn nước suối nóng, muối tắm Yunohana tại Myoban Yunosato được sinh ra hoàn toàn từ hơi nước địa nhiệt.
Quy trình sản xuất phụ thuộc hoàn toàn vào những túp lều lợp tre và rơm có cấu trúc hai lớp vô cùng thông minh. Lớp trong bằng rơm có nhiệm vụ hút và giữ độ ẩm tối ưu. Lớp ngoài bằng lau sậy. Nhờ hàm lượng tinh dầu tự nhiên sẵn có, lớp này đóng vai trò như một tấm lá chắn đẩy lùi lượng nước thừa từ những cơn mưa bên ngoài.
Các nghệ nhân dẫn luồng hơi nước địa nhiệt nóng bỏng vào trong lều, cho chúng phản ứng trực tiếp với lớp đất sét xanh đặc chủng được rải sẵn trên sàn. Dưới tác động của nhiệt độ và khoáng chất, các tinh thể muối tắm Yunohana tinh khiết sẽ kết tinh và phát triển vô cùng chậm rãi, chỉ khoảng 1 milimét mỗi ngày. Do lưu huỳnh trong hơi nước có tính ăn mòn rất mạnh, nghệ nhân phải tiến hành lợp lại toàn bộ mái tranh cho các túp lều định kỳ 2 năm một lần.
Quyết tâm gìn giữ di sản trước nguy cơ mai một
Nhờ tính chất độc đáo không nơi nào có được cùng cảnh quan kiến trúc ấn tượng, làng nghề Myoban Yunosato đã được chính phủ công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quan trọng của Nhật Bản vào năm 2006.
Dẫu vậy, dòng chảy thời gian và thiên tai đã thu hẹp đáng kể quy mô của làng nghề. Một thế kỷ trước, nơi đây từng nhộn nhịp với khoảng 300 túp lều Yunohana, nhưng hiện nay con số này chỉ còn lại 15. Trận động đất lịch sử tại Kumamoto năm 2016 với cường độ 7 đã phá hủy tới 11 túp lều. Nhưng bằng nỗ lực chung, dân làng đã khôi phục lại toàn bộ trong vòng 3 năm.
Thử thách lớn nhất hiện tại không nằm ở cơ sở vật chất, mà nằm ở nhân sự. Công việc bên trong các túp lều vô cùng khắc nghiệt khi nhiệt độ luôn duy trì ở mức 30 độ C vào mùa đông và vọt lên tới 50 độ C vào mùa hè khiến nhiều người trẻ không mặn mà làm nghề. Hiện tại làng chỉ còn vỏn vẹn 6 thợ thủ công lành nghề. Việc đào tạo và truyền lửa cho thế hệ kế cận đang trở thành bài toán cấp bách.
Để giải quyết vấn đề này, ban quản lý làng nghề đã chủ động tổ chức các buổi hội thảo khoa học thực tế dành cho học sinh tiểu học nhằm khơi dậy niềm tự hào và lòng yêu thích ở giới trẻ. Đồng thời, nguồn khoáng chất Yunohana quý giá cũng đang được nghiên cứu ứng dụng vào ngành sản xuất mỹ phẩm cao cấp với định hướng xây dựng một thương hiệu vươn tầm quốc tế.
Bà Iikura Satomi khẳng định quyết tâm đưa ngành công nghiệp có lịch sử 300 năm tuổi này vững vàng tiến tới tương lai. Để làm được điều đó, mục tiêu trước mắt là giúp mọi người thấu hiểu được giá trị đặc biệt cốt lõi của Yunohana, từ đó quảng bá muối tắm Yunohana tới bạn bè khắp thế giới.