Kẽ hở pháp lý sau bê bối quýt Asuki
Việc các giống cây trồng mới và nông sản cao cấp do Nhật Bản phát triển bị đánh cắp trái phép rồi trồng trọt tràn lan tại các thị trường nước ngoài đã và đang gây ra những tổn thất kinh tế khổng lồ. Sự cần thiết của việc sửa đổi luật quốc gia về vấn đề này bắt nguồn từ những phát hiện chấn động liên quan đến giống quýt (mikan) mới mang tên Asuki, một sản phẩm do Tổ chức Nghiên cứu Nông nghiệp và Thực phẩm Quốc gia Nhật Bản (NARO) nghiên cứu và phát triển.
NARO đã nộp đơn đăng ký bảo hộ cho giống quýt giàu đường và thơm ngon này vào năm 2017. Đến năm 2022, giống mới chính thức được chính phủ phê duyệt. Tuy nhiên, cây giống đã bắt đầu được mở bán thương mại tại thị trường nội địa từ tháng 12/2020. Sau đó, người tiêu dùng bất ngờ phát hiện các cây giống Asuki đã ra quả được rao bán công khai trên các trang mạng xã hội và sàn thương mại điện tử tại Trung Quốc từ tháng 4/2020, tức trước cả khi giống cây này được chính phủ Nhật Bản phê duyệt và bán ra thị trường. Trên các nền tảng này thậm chí còn tràn ngập những lời đánh giá, ca ngợi độ ngọt đặc trưng của quả.
Vụ việc này đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về tính bảo mật cho các giống cây trồng quý của Nhật Bản. Theo Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản (MAFF), việc đăng ký giống cây trồng mang lại cho người nộp đơn quyền sở hữu giống, một hình thức của quyền sở hữu trí tuệ. Quyền này cho phép chủ sở hữu độc quyền kinh doanh hạt giống, cây con, quả thu hoạch và sản phẩm chế biến trong 30 năm đối với cây ăn quả và 25 năm đối với các loại cây khác. Tuy nhiên, pháp luật trước đây không thể bảo vệ hoặc đòi quyền sở hữu đối với các giống chưa được đăng ký xong, tạo ra khoảng thời gian trống có thể khiến kẻ gian lợi dụng.
Những điểm sửa đổi cốt lõi trong đạo luật năm 2026
Bản sửa đổi mới nhất được cập nhật vào tháng 7/2026 của Luật Bảo vệ Giống cây trồng và Hạt giống được thiết kế dựa trên chính bài học từ vụ việc quýt Asuki. Luật mới thiết lập cơ chế pháp lý cho phép ngăn chặn hành vi xuất khẩu hoặc phát tán các giống cây trồng ngay trong quá trình nộp đơn đăng ký, trước khi quyền sở hữu giống được cấp chính thức.
Đạo luật mới cũng kéo dài thời hạn hiệu lực của quyền sở hữu giống thêm 10 năm nữa so với luật cũ, giúp các nhà lai tạo kéo dài thời gian khai thác thương mại độc quyền.
Tổn thất hàng chục tỷ yên khi nho Shine Muscat và dâu tây bị đánh cắp giống
Một cuộc điều tra quy mô của MAFF đã chỉ ra rằng, hàng loạt giống nho, dâu tây, táo và cam quýt do Nhật Bản bỏ công nghiên cứu đã bị đánh cắp giống sang Trung Quốc, Hàn Quốc và khắp các nước Châu Á.
Tính đến năm 2020, diện tích trồng giống nho cao cấp Shine Muscat tại Trung Quốc đã lên tới 53.000 ha, gấp khoảng 30 lần tổng diện tích trồng loại nho này tại Nhật Bản. Tại Hàn Quốc, diện tích canh tác Shine Muscat cũng đã đuổi kịp Nhật Bản từ năm 2019. MAFF ước tính riêng tiền phí cấp phép bản quyền bị thất thoát từ việc giống nho này bị rò rỉ ra nước ngoài khoảng năm 2016 đã lên tới 20 tỷ Yên. Nếu tính cả thiệt hại về thị phần xuất khẩu bị chiếm mất, con số thực tế là không thể đo đếm.
Tình trạng tương tự với các loại dâu tây. Diện tích trồng dâu tây Benihoppe (giống cây vốn dĩ của Nhật) ở Trung Quốc đạt 44.000 ha trong niên vụ 2018-2019, gấp 8 lần Nhật Bản. Tại Hàn Quốc, các giống dâu Akihime và Red Pearl bị rò rỉ cho bên thứ ba, sau đó được phối giống để tạo ra dâu Seolhyang – loại dâu hiện chiếm tới 90% diện tích canh tác dâu tây ở Hàn Quốc. Đối với giống dâu Skyberry của tỉnh Tochigi, một công ty Trung Quốc thậm chí đã đăng ký nhãn hiệu nội địa bằng cả tên tiếng Anh lẫn tên tiếng Trung.
Thống kê các giống cây trồng của Nhật bị đánh cắp ra nước ngoài có:
- Quýt: Dekopon (Shiranui), Asuki, Beni Princess
- Dâu tây: Akihime, Red Pearl (Ngọc Trai Đỏ), Tochiotome, Benihoppe, Skyberry, Kotoka
- Nho Shine Muscat
- Táo: Mori no Kagayaki, Fuji
- Anh đào Benishu
- Khoai lang Beniharuka
Sự bất lực của quy định cũ và làn sóng vi phạm gia tăng
Trước khi Luật Giống cây trồng được sửa đổi vào năm 2020, các cơ quan nghiên cứu như NARO thậm chí không thể cấm người dân mua cây giống tại các cửa hàng bán lẻ trong nước để đem bán lại ra nước ngoài. Nguyên nhân là do luật sở hữu trí tuệ quy định rằng quyền kiểm soát của chủ sở hữu sẽ chấm dứt ngay sau lần bán đầu tiên.
Bản sửa đổi năm 2020 đã bổ sung điều khoản cho phép nhà lai tạo mở rộng quyền hạn để cấm canh tác tại các quốc gia nằm ngoài kế hoạch, với mức phạt vi phạm lên tới 10 năm tù hoặc 10 triệu Yên. Dù vậy, tình trạng vi phạm vẫn không dừng lại. Kết quả khảo sát năm ngoái của Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản trên các trang bán hàng ở Trung Quốc và Hàn Quốc đã phát hiện khoảng 50 loại hạt giống hoặc cây con bị rao bán dưới tên gọi trùng hoặc tương tự với các giống của Nhật Bản, tăng thêm 36 loại so với năm 2020. Danh sách vi phạm mới xuất hiện thêm thương hiệu cam quýt Beni Princess của tỉnh Ehime và dâu tây Kotoka của tỉnh Nara.
Tình trạng này đe doạ trực tiếp đến mục tiêu của Chính phủ Nhật Bản trong việc nâng kim ngạch xuất khẩu nông thủy sản lên 5 nghìn tỷ Yên vào năm 2030 (so với mức 1,7 nghìn tỷ Yên vào năm 2025). Nếu nông sản cùng loại sản xuất từ nước ngoài tràn ngập Châu Á, Nhật Bản không chỉ mất thị phần mà còn mất toàn bộ nguồn thu từ bản quyền hợp pháp.
Trước nguy cơ rò rỉ giống quýt Beni Princess, ông Nakamura Tokihiro, Thống đốc tỉnh Ehime, đã trực tiếp kiến nghị Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản hỗ trợ thu thập bằng chứng và tiến hành các thủ tục pháp lý tại Trung Quốc.
Thách thức bảo tồn giống cây quý và bài học từ cuộc chiến Bò Wagyu
Việc bảo hộ giống cây trồng trên phạm vi quốc tế gặp rất nhiều rào cản do phụ thuộc vào Công ước UPOV 91. Công ước này quy định nhà lai tạo phải nộp đơn đăng ký bảo hộ tại từng quốc gia trong một thời hạn nhất định trước khi thương mại hóa. Nho Shine Muscat do bỏ lỡ thời hạn này nên hiện tại không thể can thiệp bằng con đường pháp lý quốc tế.
Ngoài ra, quy trình đăng ký bảo hộ tại một số quốc gia đòi hỏi phải gửi cây giống sang để trồng thử nghiệm tại địa phương, vô tình tạo ra nguy cơ làm rò rỉ giống. Tỉnh Ehime dù áp dụng các biện pháp bảo mật cực kỳ nghiêm ngặt như cấm bán cây giống quýt Beni Princess lẻ ra thị trường và từ chối các đoàn khách quốc tế, nhưng giống này vẫn bị lan truyền tại Trung Quốc trong khi đơn đăng ký bảo hộ từ năm 2019 vẫn đang chờ duyệt.
Nhận thức được rào cản ngôn ngữ và pháp lý xuyên biên giới, Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản khẳng định chính phủ sẽ thành lập một cơ quan chuyên trách quản lý và bảo vệ quyền của người lai tạo giống.
Không chỉ với các giống cây quý, nguồn tài nguyên di truyền động vật của Nhật Bản cũng rơi vào tầm ngắm. Năm 2019, một vụ án hình sự đã nổ ra khi có người cố tình xuất khẩu trái phép tinh dịch và trứng thụ tinh của bò Wagyu sang Trung Quốc. Trước đây, việc xuất khẩu con bò Wagyu đã hình thành nên các đàn bò Wagyu thương mại tại Mỹ và Úc, rồi từ đó xuất khẩu ngược lại Hồng Kông và Hàn Quốc.
Do không có công ước quốc tế tương tự UPOV dành cho chăn nuôi, Nhật Bản đã phải ban hành luật riêng vào năm 2020 yêu cầu bắt buộc đăng ký mọi hoạt động chuyển giao vật liệu di truyền gia súc.
Dù Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản đã thành lập Vụ Sở hữu Trí tuệ từ năm 2008, thì nhận thức của người nông dân về việc bảo vệ nông sản như một tài sản trí tuệ vẫn còn hạn chế. Việc xây dựng chiến lược bảo hộ tài sản trí tuệ bài bản vẫn còn nhiều thách thức cho ngành nông nghiệp Nhật Bản.