Lãi suất dài hạn của Nhật Bản đang tiến gần mức 3%, ngưỡng chưa từng xuất hiện trong suốt ba thập kỷ qua kể từ năm 1996. Theo Reuters, sự sụt giảm giá trái phiếu chính phủ phản ánh mối lo ngại sâu sắc của giới đầu tư trước tình trạng lạm phát dai dẳng, sự suy yếu của đồng Yên, cũng như đề xuất cắt giảm thuế tiêu thụ thực phẩm từ chính quyền Thủ tướng Takaichi Sanae.
Lãi suất dài hạn vốn được đo lường bằng lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản (JGB) kỳ hạn 10 năm, đóng vai trò là lãi suất chuẩn mực cho toàn bộ nền kinh tế, ảnh hưởng trực tiếp đến lãi suất thế chấp nhà ở và lãi suất cho vay doanh nghiệp.
Kể từ đầu năm 2026, lợi suất JGB đã liên tục tăng tốc. Dữ liệu chính thức từ Bộ Tài chính Nhật Bản cho thấy lợi suất đã đạt mức kỷ lục 2,930% vào ngày 17/8 vừa qua.
Ông Kumano Hideo, Nhà kinh tế trưởng tại Viện Nghiên cứu Kinh tế ABC, nhận định lợi suất hoàn toàn có khả năng sẽ chính thức cán mốc 3% ngay trong tháng 8. Tốc độ leo dốc này của Nhật Bản được đánh giá là nhanh nhất trong số các quốc gia thuộc nhóm các nền kinh tế phát triển G7.
Tác nhân châm ngòi cho đợt tăng vọt lãi suất lần này đến từ các tuyên bố chính sách tài khóa của chính phủ. Ngày 30/7, Thủ tướng Takaichi Sanae công bố kế hoạch giảm thuế tiêu thụ đối với mặt hàng thực phẩm từ 8% xuống 1% kể từ tháng 4/2027, đồng thời triển khai các đợt phân phối tiền mặt hỗ trợ người dân. Dự kiến, các biện pháp này sẽ tạo ra khoảng trống thâm hụt ngân sách hàng năm lên tới 5.000 tỷ Yên.
Thủ tướng Takaichi tuyên bố chính phủ sẽ “xem xét lại chi tiêu và thu nhập”, cũng như dự kiến khôi phục thuế suất về mốc 8% sau 2 năm (vào năm 2029). Tuy nhiên, ông Ueno Tsuyoshi, Nhà kinh tế cấp cao tại Viện Nghiên cứu NLI, chỉ ra rằng với cuộc bầu cử Thượng viện diễn ra vào năm 2028, việc tăng thuế trở lại sẽ gặp rào cản rất lớn về mặt chính trị.
Nếu thuế suất tiếp tục neo ở mức 1% mà không có nguồn thu thay thế, chính phủ sẽ buộc phải phát hành thêm một lượng lớn trái phiếu để bù đắp thâm hụt. Việc vay mượn quy mô lớn từ thị trường làm dấy lên lo ngại về sức khỏe tài chính dài hạn của quốc gia, từ đó đẩy lợi suất trái phiếu lên cao hơn nữa.
Bên cạnh yếu tố tài khóa, lạm phát duy trì ở mức cao cũng là động lực chính đẩy lãi suất dài hạn gia tăng nhằm duy trì sức hấp dẫn của trái phiếu.
Biến động giá dầu thô do xung đột địa chính trị ở Trung Đông kết hợp với sự trượt giá mạnh của đồng Yên đã đẩy Chỉ số giá hàng hóa doanh nghiệp (CGPI) tăng từ 5-7% so với cùng kỳ năm ngoái kể từ tháng 4. Việc các doanh nghiệp chuyển chi phí đầu vào tăng cao này sang giá bán lẻ dự báo sẽ khiến lạm phát tiêu dùng tăng tốc mạnh khi bước vào mùa thu.
Việc Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) duy trì tốc độ tăng lãi suất thận trọng, bao gồm quyết định giữ nguyên lãi suất chính sách tại cuộc họp tháng 7, đã làm dấy lên sự lo ngại trên thị trường rằng cơ quan tiền tệ đang chậm chân trong việc kiềm chế lạm phát, tạo thêm lực đẩy cho lãi suất dài hạn.
Vì thế, mức lãi suất dài hạn tiệm cận 3% đánh dấu một bước ngoặt lịch sử sau hàng thập kỷ Nhật Bản chìm trong lãi suất thấp và giảm phát. Sau khi nền kinh tế bong bóng sụp đổ vào những năm 1990 và trải qua khủng hoảng tài chính, Nhật Bản bước vào vòng xoáy giảm phát dai dẳng suốt những năm 2000, khiến lợi suất trái phiếu liên tục duy trì ở mức cực thấp. Từ năm 2013, cựu Thống đốc BOJ Kuroda Haruhiko đã áp dụng “chính sách nới lỏng tiền tệ chưa từng có”, can thiệp mua lượng lớn JGB để đè nén lãi suất dài hạn xuống mốc âm. Dưới thời Thống đốc Ueda Kazuo (nhậm chức năm 2023), giai đoạn nới lỏng này đã chính thức khép lại. Lãi suất dài hạn hiện được giải phóng hoàn toàn để biến động tự do theo các quy luật của thị trường.
Sự gia tăng nhanh chóng của lãi suất dài hạn đang đặt nền kinh tế Nhật Bản đứng trước sự đánh đổi lớn: một mặt phản ánh sự thoát khỏi giảm phát, nhưng mặt khác lại gia tăng gánh nặng chi phí vay vốn cho doanh nghiệp, người dân, đồng thời đe dọa sự bền vững của nền tài chính công.