Tháng 4 vừa qua, chính quyền phường Arakawa (Tokyo) đã có một bước đi táo bạo khi cho lắp đặt 33 camera an ninh trang bị công nghệ AI tiên tiến trên các cột điện dọc theo các tuyến phố chính và khu vực xung quanh ga JR Nippori. Đây là khu vực cửa ngõ nhộn nhịp, nơi mỗi ngày đón nhận hàng trăm ngàn lượt di chuyển của người đi làm, học sinh, sinh viên và người nước ngoài.
Mục tiêu của đợt thử nghiệm quy mô lớn này là giải quyết bài toán dân sinh nhức nhối. Trung bình mỗi năm, các đồn cảnh sát tại Arakawa tiếp nhận khoảng 100 báo cáo về các trường hợp trẻ em đi lạc, hoặc người già mắc chứng mất trí nhớ (Alzheimer) bị mất tích.
Từ trước đến nay, khi có sự cố xảy ra, lực lượng cảnh sát và cán bộ phường phải dàn quân đi bộ rà soát từng ngóc ngách xung quanh các ga tàu, tốn thời gian và công sức. Với hệ thống mới, nếu có người thân mất tích, gia đình chỉ cần cung cấp một bức ảnh chân dung cho cơ quan chức năng. Trí tuệ nhân tạo sẽ ngay lập tức quét toàn bộ dữ liệu video đã ghi lại, phân tích các đặc điểm sinh trắc học và truy vết những người có độ tương đồng cao với hình ảnh được cung cấp.
Chính quyền Arakawa tin rằng, đây là lần đầu tiên một cơ quan hành chính địa phương tại Nhật Bản triển khai camera AI nhận diện khuôn mặt ở không gian công cộng ngoài trời, nhằm phục vụ cứu hộ. Để xoa dịu dư luận lo ngại về rò rỉ dữ liệu, các quan chức phường khẳng định, các đoạn phim quay được sẽ chỉ được lưu trữ nghiêm ngặt trong vòng 7 ngày. Việc truy cập dữ liệu chỉ giới hạn cho một số ít nhân viên được cấp phép, thông qua một hệ thống máy tính chuyên dụng đặt trong phòng khóa kín tại văn phòng phường. Tuyệt đối không sử dụng cho bất kỳ mục đích nào khác ngoài việc tìm người.
Ranh giới mong manh giữa an ninh và quyền riêng tư
Dù mục đích mang tính nhân văn, dự án của phường Arakawa ngay lập tức vấp phải làn sóng hoài nghi về tính pháp lý và quyền bảo mật thông tin cá nhân.
Theo Luật Bảo vệ Thông tin Cá nhân của Nhật Bản, hình ảnh khuôn mặt được xếp vào danh mục dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Các cơ quan sử dụng công nghệ này bắt buộc phải nêu rõ mục đích một cách minh bạch với công chúng. Để phù hợp với quy định này, chính quyền Arakawa đã treo các tấm biển thông báo “Camera AI nhận diện khuôn mặt đang hoạt động” ngay phía dưới các cột đèn. Tuy nhiên, trên thực tế, các biển báo này có kích thước quá nhỏ, đặt ở vị trí khó quan sát. Hơn nữa, thông tin chỉ được viết bằng tiếng Nhật, hoàn toàn “bỏ quên” lượng lớn cư dân và du khách nước ngoài tại khu vực Nippori.
“Tôi đi qua đây mỗi ngày nhưng không hề biết khuôn mặt mình đang bị AI quét dữ liệu”, một nữ sinh viên đại học ngỡ ngàng chia sẻ. “Tôi nghĩ ý tưởng tìm người mất tích là tốt, nhưng cách họ âm thầm triển khai khiến tôi thấy không thoải mái”.
Một người đàn ông ngoài 60 tuổi cũng bày tỏ lo ngại: “Hiện tại camera chỉ dùng để tìm người lạc. Nhưng nếu công nghệ này tiếp tục phát triển mà không có sự kiểm soát, tôi sợ rằng chúng ta đang từng bước tiến đến một xã hội mà công dân bị giám sát toàn diện, nơi mọi hành vi bước ra đường đều bị ghi lại”.
Bài học từ quốc tế
Không chỉ phường Arakawa, theo hãng thông tấn Kyodo, công nghệ camera thông minh có thể được lắp đặt khắp các đô thị Nhật Bản dưới nhiều hình thức khác nhau. Tỉnh Hyogo và quận Adachi (Tokyo) cũng đang lên kế hoạch triển khai hệ thống camera AI có khả năng phát hiện những đối tượng nán lại quá lâu tại các khu vui chơi giải trí, nhằm ngăn chặn tình trạng chèo kéo, môi giới khách chuyển giới hoặc tệ nạn xã hội.
Nhìn rộng ra thế giới, việc lạm dụng nhận diện khuôn mặt đang bị siết chặt pháp lý nghiêm ngặt. Đạo luật Trí tuệ Nhân tạo (AI Act) mang tính lịch sử của Liên minh Châu Âu (EU) đã chính thức cấm việc thu thập dữ liệu sinh trắc học theo thời gian thực ở nơi công cộng, kể cả cho mục đích thực thi pháp luật (trừ một số trường hợp khẩn cấp liên quan đến khủng bố). Đồng thời nghiêm cấm việc xây dựng cơ sở dữ liệu nhận dạng từ các đoạn video giám sát.
Trước những làn sóng phản đối, ông Takiguchi Gaku, lãnh đạo phường Arakawa, trấn an dư luận: “Mục tiêu tối thượng của chúng tôi là cải thiện an ninh và sự an toàn cho cộng đồng địa phương. Chúng tôi cam kết vận hành hệ thống này với sự tôn trọng tối đa đối với thông tin cá nhân của công dân”.
Tuy nhiên, giới chuyên gia pháp lý cho rằng chỉ chính quyền cam kết là chưa đủ. Giáo sư Yuasa Harumichi, chuyên gia về luật thông tin tại Đại học Meiji, nhấn mạnh rằng việc lắp đặt hệ thống nhận diện tại những khu vực có mật độ lưu thông cao như ga tàu, nơi hàng ngàn người không muốn bị ghi hình khi chưa có sự đồng ý, đòi hỏi cơ chế giải trình minh bạch hơn rất nhiều.
“Chính quyền không thể chỉ treo một tấm biển nhỏ là xong nhiệm vụ. Cần phải có những nỗ lực truyền thông để đảm bảo mọi người qua đường đều hiểu rõ quyền lợi của họ và mục đích sử dụng của hệ thống. An ninh công cộng không nên được xây dựng trên sự thỏa hiệp mù mờ về quyền riêng tư”, Giáo sư Yuasa khẳng định.