Hoa anh đào (sakura) từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa kiêu hãnh của xứ sở Phù Tang. Thế nhưng, những hàng cây trăm tuổi đang phải đối mặt với bọ cánh cứng sừng dài cổ đỏ, tên khoa học là Aromia bungii, tiếng Nhật gọi là Kubi-aka Tsuya Kamikiri.
Bọ cánh cứng sừng dài cổ đỏ có nguồn gốc từ Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên, Mông Cổ, vùng Viễn Đông Nga và Việt Nam. Chúng xuất hiện lần đầu tại Nhật Bản vào năm 2011, được cho là có khả năng xâm nhập theo các kiện gỗ nhập khẩu. Loài này nhanh chóng bùng phát mạnh mẽ.
Đến năm 2018, Nhật Bản đã phải chính thức xếp chúng vào danh sách loài ngoại lai xâm hại nguy hiểm. Các nghiên cứu di truyền cho thấy loài bọ này đã đổ bộ vào Nhật qua nhiều con đường khác nhau, tạo thành sáu vùng phân bố riêng biệt (bao gồm Tokyo, Saitama, Osaka, Hyogo, Kyoto…), khiến công tác khoanh vùng và tiêu diệt trở nên phức tạp.
Theo đài NHK, tính đến cuối tháng 3/2026, làn sóng tàn phá của loài bọ này đã lan rộng khắp 20 khu vực ở Tokyo, tăng thêm 8 khu vực so với năm tài chính trước đó. Khi ấu trùng đào sâu vào bên trong thân cây, chúng gặm nhấm phần gỗ và hút chất dinh dưỡng, làm suy yếu cấu trúc cây anh đào từ bên trong. Một khi cây bị nhiễm bệnh nặng, chính quyền địa phương buộc phải chặt bỏ hoàn toàn để ngăn chặn lây lan. Nhiều người khẳng định đây là tổn thất cả về cảnh quan môi trường lẫn giá trị văn hóa lâu đời.
Để ngăn chặn thảm họa này, một số địa phương đã tung ra những chiến dịch hành động thực tế và đầy tính khích lệ:
- Treo thưởng tiền mặt và quà tặng: Từ tháng 7, Fussa (Tokyo) áp dụng quy chế tặng phiếu mua hàng trị giá 500 yên cho mỗi người diệt 10 con bọ cánh cứng cổ đỏ. Tại thị trấn Kawajima (tỉnh Saitama), người dân sẽ nhận ngay 100 yên cho mỗi cá thể bọ.
- Tuần tra liên tỉnh và giáo dục học đường: Hai tỉnh Kyoto và Hyogo đã phối hợp tổ chức các đội tuần tra chung tại các vùng ranh giới như Tamba và Fukuchiyama. Đồng thời, một chiến dịch giáo dục cộng đồng được triển khai cho học sinh các trường tiểu học và trung học trong bán kính 3km quanh vùng, nhằm giúp các em nhận biết loài côn trùng này.
Cách nhận diện bọ cánh cứng sừng dài cổ đỏ
Loài bọ này có những đặc điểm nhận dạng trực quan như sau:
- Cơ thể thon dài hình trụ (từ 2,5 đến 4 cm). Điểm dễ nhận biết nhất là phần ngực (cổ) có màu đỏ tươi hoặc nâu đỏ rực rỡ, tương phản hoàn toàn với lớp vỏ cánh đen tuyền bóng loáng như kim loại. Không có loài bọ bản địa nào của Nhật có sự kết hợp màu sắc này.
- Cặp râu siêu dài: Râu của chúng dài bằng hoặc thậm chí vượt quá chiều dài cơ thể, thường uốn cong ngược về phía lưng.
- Tập tính di chuyển: Chúng bay khá kém, thường đi bộ chậm rãi và thận trọng trên thân hoặc cành cây. Hoạt động mạnh nhất vào khoảng từ tháng 6 đến tháng 8 (cao điểm là cuối tháng 6 và đầu tháng 7), thời điểm hoa anh đào đã tàn và cây đang ra lá sum suê.
- Khi đào hang, ấu trùng sẽ đùn ra một hỗn hợp mùn cưa trộn lẫn phân bọ màu nâu nhạt bám quanh các kẽ nứt của vỏ cây hoặc tích tụ thành đống lớn dưới gốc cây.
Bọ cánh cứng cổ đỏ đặc biệt ưa thích các loài cây thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), bao gồm: cây anh đào (đặc biệt là giống anh đào Somei Yoshino phổ biến nhất), cây đào, mận, mơ.
Cần làm gì khi phát hiện bọ cánh cứng cổ đỏ?
Nếu bắt gặp loài bọ này khi đi dạo hoặc tham quan các công viên, hãy thực hiện các bước sau:
1. Đối với bọ trưởng thành:
- Bắt bằng lưới, hộp nhựa hoặc túi nilon. Tuyệt đối không chạm tay trần vì chúng có thể phun ra chất tự vệ gây kích ứng da.
- Tuyệt đối không thả ra: Một con bọ cái có thể đẻ hàng trăm trứng, việc giữ lại một cá thể đồng nghĩa với việc cứu sống hàng chục cây xanh.
- Chụp ảnh và báo cáo: Chụp lại hình ảnh con bọ và cây chủ nơi bạn tìm thấy nó. Sau đó liên hệ với Phòng Môi trường (Kankyou-ka 環境課) hoặc Ban quản lý công viên của quận/thành phố sở tại để giao nộp và nhận thưởng (nếu có áp dụng).
2. Đối với cây có dấu hiệu đùn mùn cưa
- Chụp ảnh rõ nét bãi mùn cưa bên dưới gốc hoặc các lỗ đùn phân trên thân cây.
- Gửi hình ảnh và định vị vị trí cây cho phòng lâm nghiệp hoặc văn phòng môi trường địa phương.
- Tuyệt đối không tự ý dùng dao khoét lỗ, phun các loại thuốc trừ sâu không rõ nguồn gốc vì có thể làm tình trạng của cây tồi tệ hơn, hoặc khiến ấu trùng phát tán rộng hơn.